Özgüven Problemleri

Özgüven, aynada kendine bakmakla ölçülmez. Yetişkin hayatta çoğu zaman masada söz hakkı almak, bir teklifi geri çevirmek, zam istemek, hata yaptıktan sonra kendini yerin dibine sokmamakla sınanır. İçerideki eleştirmen “yetersizsin, yakalanacaksın, sen bu işe layık değilsin” diye konuştuğunda kişi ya aşırı hazırlanır ya da görünmez olmayı seçer. Mükemmeliyetçilik burada sık görülen bir zırhtır: Hiçbir çıktı yeterince iyi olmadığı için iş teslimi gecikir, e-posta defalarca silinir, toplantıda cümle yutulur. Bu tablo bir karakter kusuru değildir; çoğu zaman erken dönemde sevginin başarıya bağlanması, kıyas, eleştiri ya da görünmez kılınmakla şekillenmiş bir iç denetim sistemidir.

Hayır diyememek özgüvenin en somut kırılma yerlerinden biridir. Fazla mesai, başkasının işini üstlenmek, ailede “sen halledersin” rolü, arkadaşlıkta sürekli uyum… Kısa vadede çatışmadan kaçınılır; uzun vadede öfke içeriye döner ve “ben zaten yeterince değerli değilim ki talep edeyim” inancı güçlenir. İş yerinde bu, terfiye aday olmamak, fikrini söylememek, başkasının başarısını alkışlayıp kendi katkısını küçümsemek olarak görünür. Özel hayatta ise ihtiyaçları dile getirmemek, ilişkiyi idare etmek, yalnız kalmamak için kendi çizgisini silmek biçimini alır. Sosyal ortamlarda görünür olma korkusu öndeyse sosyal anksiyete sayfası; duyguların taşması ya da donması öndeyse duygu düzenleme sayfası bu ayrımı netleştirmeye yardımcı olabilir.

Düşük öz değer, yetişkinlikte sıklıkla “impostor” hissiyle karışır: Dışarıdan işler yürüyor görünür, içeride ise başarı tesadüf sayılır. Kişi övgüyü savuşturur, eleştiriyi ise kanıt gibi saklar. Bu süzgeç hem ilişkileri hem kariyer kararlarını etkiler: Başvurulmayan ilanlar, kurulmayan şirket, söylenmeyen “bu bana uygun değil”. Terapide amacımız sizi sürekli öven bir iç sese zorlamak değildir; eleştirmenin hangi yaşantılardan beslendiğini anlamak, yeterlilik duygusunu yalnızca sonuca bağlayan döngüyü gevşetmek ve hayır demenin felaket olmadığını bedende de deneyimlemektir. Bu çalışma ergenlikteki beden kıyasından ya da çocuk oyunundan farklı bir zeminde durur: Masadaki yetişkinin sorumluluğu, yorgunluğu ve kendi adına konuşma hakkı.

Özgüvenle çalışırken sizi “daha iddialı birine” dönüştürmeye çalışmayız. Amaç, içerideki eleştirmenin sesini tanımak, bu sesin hangi yaşlarda ve hangi ilişkilerde güçlendiğini anlamak ve bugün masada, evde, arkadaşlıkta kendi adınıza durabileceğiniz küçük alanlar açmaktır. İlk görüşmede sizi en çok nerede küçülttüğünü dinleriz: İş mi, hayır demek mi, yoksa kimse görmese bile kendi kendinizi yargılamak mı?

Bugünü kolaylaştıran taraf, somut sahnelerle çalışmaktır. Hangi e-postayı gönderemediniz, hangi toplantıda sustunuz, kime hayır diyemediniz? Bu sahnelerde beden ne yaptı, zihin hangi cümleyi kurdu? Bir yandan bilişsel davranışçı terapiden gelen, düşünceye mesafe alma ve davranış denemeleri gibi araçlar kullanılır. Öte yandan mükemmeliyetçiliğin ve uyumun altında yatan utanç, öfke ya da sevilmeme korkusu psikodinamik bir dinlemeyle ele alınır. Sınır koymak yalnızca bir beceri değil; kişinin kendine layık gördüğü yerle de ilgilidir.

Seanslar arasında küçük, sizin seçtiğiniz denemeler olur: Bir işi “yeterince iyi” diye teslim etmek, bir talebi ertelemeden yanıtlamak, övgüyü savuşturmadan durmak. Bunlar cesaret gösterisi değil, yeni bir iç deneyim biriktirmektir. Zamanla amaç, değerinizi yalnızca çıktıya, alkışa ya da hata yapmamaya bağlayan döngüyü gevşetmektir. Gerekli gördüğümde psikiyatri hekimiyle iş birliği sürecin parçası olabilir; ilaç kararı hekime aittir.

Yöntem seçimi kişiye özgüdür. Mükemmeliyetçilik ve iç eleştiri hem bugünkü davranışlarda hem erken ilişki izlerinde çalışılabilir.