Stres ve Tükenmişlik

Kronik stres, bedenin geçici bir tempo için kurduğu alarmın kapanmamasıdır. Teslim tarihi, vardiya, bakım emeği, “sen halledersin” rolü üst üste binince sinir sistemi dinlenme sinyalini duymaz. Tükenmişlik ise çoğu zaman üç yüzle gelir: Derin yorgunluk, işe ve insanlara karşı sönükleşme ya da alaycı bir mesafe, ve “ben artık yetmiyorum” hissi. Buna günlük dilde burnout da denir. Sayfada tanı koymayız; “tükenmişlik sendromu” araması bu deneyimi tarif etmek içindir. Bir haftalık izin bazen uyku getirir, anlamı geri getirmez. Kişi tatilde de maile bakar, ya da bakmadığı için suçluluk duyar. Bu döngü tembellik değildir.

Kadıköy ve Anadolu Yakası temposunda tükenmişlik sıkça vapur–iş–ev üçgeninde büyür. Sabah erken çıkış, akşam geç dönüş, hafta sonuna sızan iş, bakıma muhtaç bir yakın, “iyi ebeveyn / iyi çalışan / iyi evlat” rollerinin çarpışması. Performans kaygısı burada görünür olur: Hata yapmamak için fazla kontrol, sonra kontrolün de yetmemesi. Özgüvenin iç eleştirmeni öndeyse özgüven problemleri; duygunun işte kısalıp evde patlaması öndeyse duygu düzenleme sayfası bu ayrımı netleştirmeye yardımcı olabilir. Depresif bir çöküşle karışan tablolarda ise hekim değerlendirmesi konuşulur; bu ayrımı sayfa üzerinden yapmak doğru olmaz.

Tükenmişliğin sinsi yüzü alay ve duyarsızlaşmadır. Eskiden önemsenen iş “saçmalık” gibi durur, ekip toplantısı tahammülsüzlük uyandırır, bakım emeği zorunluluk olur. Kişi kendine yabancılaşır: “Ben böyle biri değildim.” Bu yabancılaşma utanç doğurur; utanç da daha çok çalışarak örtülür. Terapide amacımız sizi daha verimli bir çalışana çevirmek değildir. Amaç, alarmın kapanmamasının sizin hikâyenizde neye bağlandığını anlamak, hayır demenin neden ihanet gibi durduğunu görmek ve dinlenmenin suç olmaktan çıkacağı küçük bir alan açmaktır. İlaç kararı her zaman psikiyatri hekimine aittir.

Bu çalışmada sizi “daha dayanıklı bir çalışana” dönüştürmeye çalışmayız. Amaç, alarmın neden kapanmadığını anlamak, sınırın nerede eridiğini görmek ve dinlenmenin suç olmaktan çıkacağı küçük bir ritim kurmaktır. İlk görüşmede temponuzu dinleriz: İş mi, bakım emeği mi, yoksa her ikisi mi? Pazar kaygısı, mail, vardiya, “sen halledersin” rolü… Her sürecin ritmi farklıdır; tempo sizde kalır.

Bir yandan bugünü taşınabilir kılan taraf vardır: Uyku ve yemek ritmi, işin eve sızdığı saatler, hayır denemeyen talepler, bedenin verdiği işaretler. Bilişsel davranışçı terapiden gelen, düşünceye mesafe ve küçük davranış denemeleri burada yer bulabilir. Öte yandan tükenmişlik çoğu zaman yalnızca iş yükü değildir. Sevginin başarıya bağlandığı, sınırın bencillik sayıldığı, öfkenin yok edildiği bir iç iklim, mesaiyi sonsuz kılar. Bu katmanı “pozitif düşün” diye kapatmayız; utandırmadan dinleriz.

Seanslar arasında küçük, sizin seçtiğiniz duraklar olur: Maili belirli bir saatte kapatmak, bir işi “yeterince iyi” diye bırakmak, Pazar akşamını biraz daha nefesli kılmak. Bunlar verimlilik hileleri değil, sinir sistemine “tehlike bitti” diyebilme denemeleridir. Bostancı ya da Kadıköy Merkez’de yüz yüze, ya da online; çerçeve sizin temponuza göre kurulur. Zamanla amaç, sönükleşmenin ve alayın altında duran öfke ile üzüntüye yer açmak, rolünüzü silmeden kendinize de yer vermektir. Gerekli gördüğümde psikiyatri hekimiyle iş birliği sürecin parçası olabilir.

Yöntem seçimi kişiye özgüdür. Tükenmişlik hem bugünkü tempo hem sınırın tarihçesiyle konuşur.